Ακουγοντας... Sergei Rachmaninov: Rhapsody on a Theme of Paganini, Op.43

 Sergei Rachmaninov: Rhapsody on a Theme of Paganini, Op.43

Τον Sergei Rachmaninov τον είχαμε γνωρίσει πριν λίγες μέρες με την Vocalize για πιάνο και ψηλή φωνή (τενόρο ή σοπράνο), σε μια ενορχήστρωση για ορχήστρα και σοπράνο που είχε κάνει ο ίδιος στο έργο του.

Σήμερα θα πάμε σε κάτι στο οποίο ο Rachmaninov είναι μοναδικός, αξεπέραστος και μια πραγματική πρόκληση. Ένα έργο του σε μορφή κοντσέρτου (concertante) αλλά μόνο με ένα μέρος. Όλο το έργο βασίζεται πάνω σε ένα θέμα και 24 παραλλαγές αυτού του θέματος του Paganini (της μεγάλης μορφής του βιολιού) το οποίο ο συνθέτης παίρνει και το επεξεργάζεται για σόλο πιάνο και ορχήστρα.

Οι παραλλαγές (Variations) ενός θέματος είναι από τις πιο δύσκολες μορφές σύνθεσης που υπάρχουν και απαιτούν εξαιρετικά καλές γνώσεις ανώτερων θεωρητικών αλλά και μεγάλη έμπνευση. Ο συνθέτης παίρνοντας ένα μουσικό θέμα, πρέπει να γράψει παραλλαγές αυτού. Ο ακροατής έχει την αίσθηση πως ακούει το ίδιο θέμα αλλά με άλλη δομή, τόσο που συνεχώς σου φαίνεται πως ακούς κάτι καινούργιο αλλά ταυτόχρονα και κάτι τόσο γνώριμο.

Ο Rachmaninov, όπως είχα πει εκτός από εξαιρετικός συνθέτης είναι και από τους καλύτερους ενορχηστρωτές. Εδώ, όπως και στα τέσσερα κοντσέρτι του για πιάνο και ορχήστρα, ο συνθέτης χρησιμοποιεί μια τεράστια ορχήστρα κάνοντας πανέμορφους ενορχηστρωτικούς συνδιασμούς αναδυκνείοντας πότε την δύναμη της συμφωνικής οχρήστρας, την λυρικότητά της, την ευελιξία της, τον όγκο της και γενικά χρησιμοποιεί ορχήστρα και πιάνο στα όριά τους. Και αυτό το γεγονός κάτω από το οποίο αναφέρθηκα για μια πραγματική πρόκληση.

Το έργο γράφτηκε στο σπίτι του συνθέτη (Villa Senar στην Ελβετία) από τις 3 Ιουλίου μέχρι τις 18 Αυγούστου 1934. Η πρώτη ηχογράφηση του έργου έγινε στις 24 Δεκεμβρίου 1934 από την Philadelphia Orchestra με τον ίδιο τον συνθέτη στο πιάνο και τον Lepold Stokowski στην διεύθυνη της ορχήστρας.

Παρόλο του ότι το έργο ερμηνεύεται χωρίς διακοπές ανάμεσα, θα μπορούσαμε να το χωρίσουμε σε τρεις ενότητες, με την παρακάτω δομή:

• Section 1:
• Introduction: Allegro vivace – Εισαγωγή, Γρήγορα και ζωντανά.
• Variation 1: (Precedente) -
• Theme: L'istesso tempo – Ίδιο τέμπο
• Variation 2: L'istesso tempo – Ίδιο τέμπο
• Variation 3: L'istesso tempo – Ίδιο τέμπο
• Variation 4: Più vivo – Πιο ζωηρά
• Variation 5: Tempo precedente – Στο προηγούμενο τέμπο
• Variation 6: L'istesso tempo – Ίδιο τέμπο
• Variation 7: Meno mosso, a tempo moderato – Με λιγότερη κίνηση, σε μέτριο τέμπο
• Variation 8: Tempo I – Ξανά στο 1^ο τέμπο
• Variation 9: L'istesso tempo – Ίδιο τεμπο
• Variation 10: L'istesso tempo – Ίδιο τεμπο
• Section 2:
• Variation 11: Moderato - Μέτρια
• Variation 12: Tempo di minuetto (D minor) – Στο τέμπο του μινουέτου (αυτού του χωρού που έχουμε ξανασυναντήσει)
• Variation 13: Allegro (D minor) - Γρήγορα
• Variation 14: L'istesso tempo (F major) – Στο ίδιο τέμπο
• Variation 15: Più vivo scherzando (F major) – Πιο ζωηρά και παιχνιδιάρικα
• Variation 16: Allegretto (B♭ minor) – Κάπως γρήγορα
• Variation 17: (Allegretto) (B♭ minor) – Κάπως γρήγορα
• Variation 18: Andante cantabile (D♭ major) – Λίγο αργότερα και τραγουδιστικά
• Section 3:
• Variation 19: A tempo vivace – Σε ζωντανό τέμπο
• Variation 20: Un poco più vivo – Με λίγη περισσότερη ζωή
• Variation 21: Un poco più vivo – Με λίγη περισσότερη ζωή
• Variation 22: Marziale. Un poco più vivo (Alla breve) – Εμβατηριακά, λίγο πιο ζωντανά
• Variation 23: L'istesso tempo – Ίδιο τέμπο
• Variation 24: A tempo un poco meno mosso (A minor → A major) – Στο ίδιο τέμπο με λίγο λιγότερη κίνηση.

Στις παρενθέσεις έχω αφήσει τις κλίμακες πάνω στις οποίες είναι γραμμένες οι κάθε παραλλαγή.

Όλο το έργο είναι ένα μουσικό ταξίδι σε ηχοχρώματα, διαφορετικά ήδη μουσικής (θα ακούσετε μέχρι και κινηματογραφικό στυλ, άλλωστε ο συνθέτης στην εποχή που ζει γνωρίζει τον κινηματογράφο, έχει γράψει και μουσική γι’ αυτόν) σε μια πιο ρομαντική διάθεση. Από τον απόλυτα δεμένο ήχο των μεγάλων μουσικών φράσεων, μέχρι το diabolic pizzicato (το διαβολικό τσίμπιμα της χορδής του βιολιού του Παγκανίνι), το αργό και ατμοσφαιρικό ύφος μέχρι το διαλομένα γρήγορ και εντυπωσιακό, από το απόλυτο Pianississimo (πάρα πολύ σιγά) της ορχήστρας στην απόλυτη δυναμική, είναι ένα έργο που κινείται στα άκρα. Δίνει μια μοναδική εμπειρία ακρόασης.

Εδώ το ακούμε από τον Ρώσο Denis Matsuev, ή όπως είναι το παρατσούκλι του “Mr. Rachmaninov” αφού και η σωματική του διάπλαση σε συνδιασμό με την ατσάλινη τεχνική του και την απίστευτη μνήμη του, του έχουν δώσει το προνόμιο να έχει παίξει όλα τα έργα του συγκεκριμένου συνθέτη με τεράστια επιτυχία. Συνοδεύει η Συμφνωική Ορχήστρα της Ρωσίας υπό την διεύθυνση του Leonard Slatkin, στην τεράστια αίθουσα συναυλιών Tchaikovsky Concert Hall που βρίσκεται στην Μόσχα. Η παράσταση που βλέπουμε είναι στις 2 Απριλίου 2013.

Για μπιζ (δηλαδή εκτός προγράμματος κατόπιν απαίτησης του κοινού) ο πιανίστας μας χαρίζει την Etude Tableau Op. 39 no 2. Τί είναι Etude ….θα το πούμε κάποια άλλη στιγμή.

Καλή σας ακρόαση.