Ακουγοντας... την 4η Συμφωνια του J. Brahms

 

Η 4η Συμφωνία του Γιοχάννες Μπραμς

Ο Γιοχάννες Μπραμς (1833–1897) ήταν ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες της Ρομαντικής περιόδου. Γεννήθηκε στο Αμβούργο της Γερμανίας σε μια οικογένεια μουσικών. Ο πατέρας του ήταν κοντραμπασίστας και από μικρός ο Μπραμς ήρθε σε επαφή με την οργανική μουσική.

Σπούδασε πιάνο και θεωρητικά με τους Όττο Κόσελ και Έντουαρντ Μαρξεν, έναν από τους πιο αξιόλογους καθηγητές της εποχής. Ο Μαρξεν τον εισήγαγε στην παράδοση του Μπαχ, του Μπετόβεν και της κλασικής φόρμας, κάτι που θα επηρέαζε βαθιά τη μετέπειτα συνθετική του πορεία. Ένας ακόμη κομβικός άνθρωπος της ζωής του ήταν ο Ρόμπερτ Σούμαν, ο οποίος τον πρόβαλε δημόσια ως «εκλεκτό της νέας γενιάς» και τον ενθάρρυνε στη σύνθεση.

Ο Μπραμς ξεχώριζε για τη βαθιά γνώση της παράδοσης, τον σεβασμό στη μουσική δομή και την ικανότητά του να συνδυάζει κλασική αυστηρότητα με έντονο ρομαντικό συναίσθημα.

Η 4η Συμφωνία σε Μι ελάσσονα, έργο 98 γράφτηκε το 1884–1885 ενώ ο Μπραμς περνούσε τα καλοκαίρια του στο Μύρτσινγκ της Αυστρίας. Είναι η τελευταία του συμφωνία και συχνά θεωρείται η πιο ώριμη και στοχαστική του συνθετηκή δουλειά.

Παρά το μεγαλείο της, ο Μπραμς δίσταζε να τη δημοσιεύσει γιατί φοβόταν ότι θα ακουγόταν «πολύ αυστηρή» για το κοινό. Ωστόσο, η πρεμιέρα της το 1885 στο Μάιντς, με τον ίδιο τον Μπραμς στη διεύθυνση, έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Σήμερα θεωρείται μία από τις κορυφαίες συμφωνίες του 19ου αιώνα.

Η συμφωνία αποτελείται από τέσσερα μέρη, μια παραδοσιακή φόρμα για τις συμφωνίες από έναν ρομαντικό συνθέτη.

I. Allegro non troppo (Γρήγορα αλλά όχι πολύ)— Μι ελάσσονα

Ένα σχετικά γρήγορο αλλά συγκρατημένο μέρος. Η μελωδία βασίζεται σε μια απλή καθοδική κλίμακα, χαρακτηριστική του Μπραμς, και κινείται κυρίως στην τονικότητα της Μι ελάσσονας.

Το μέρος ξεκινά χωρίς εισαγωγή, με τα έγχορδα να παίζουν μια απλή καθοδική μελωδία. Παρόλο που το θέμα είναι απλό, ο Μπραμς το αναπτύσσει συνεχώς, αλλάζοντας χρώματα και ρυθμούς. Η αίσθηση είναι δραματική αλλά όχι υπερβολική – κάτι σαν εσωτερικός διάλογος. Η μουσική πότε δυναμώνει και πότε ησυχάζει, σαν κύμα.

II. Andante moderato (Αργό, μέτριο) — Μι μείζονα

Ένα αργό, ήρεμο και φωτεινό μέρος. Γραμμένο σε Μι μείζονα, δημιουργεί αίσθηση ανάπαυσης σε σχέση με το δραματικό πρώτο μέρος.

Εδώ μάς δίνει μια στιγμή ηρεμίας. Τα κόρνα και τα έγχορδα δημιουργούν μια ζεστή ατμόσφαιρα, σαν να βλέπει κανείς ένα ήρεμο τοπίο. Παρά τις ήσυχες κινήσεις, το μέρος έχει μια πνευματικότητα, σχεδόν θρησκευτική, χάρη στις μελωδίες που θυμίζουν παλιούς ύμνους.

III. Allegro giocoso (Γρήγορα, χαρούμενα) — ντο ελάσσονα (με στοιχεία Μι μείζονας)

Το μοναδικό καθαρά ζωηρό και χαρούμενο μέρος της συμφωνίας. Θυμίζει χορό και είναι γεμάτο ενέργεια. Ηταν η πρώτη φορά που ο Μπραμς χρησιμοποίησε τρίγωνα και κύμβαλα σε συμφωνία.

Με εντυπωσιακές ρυθμικές κινήσεις και έντονη χρήση των πνευστών και των κρουστών, ξεχωρίζει από τη σοβαρότητα των άλλων μερών. Μπορεί κανείς να το φανταστεί σαν μια σύντομη γιορτή μέσα στην πιο στοχαστική ατμόσφαιρα της υπόλοιπης συμφωνίας.

IV. Allegro energico (Γρήγορα με ενέργεια) – ελάσσονα (παραλλαγές πάνω σε χορικό του Μπαχ)

Το πιο ιδιαίτερο μέρος της συμφωνίας. Ο Μπραμς το δομεί σαν μια σειρά από παραλλαγές πάνω σε ένα μπαρόκ θέμα του Μπαχ. Το αποτέλεσμα είναι μεγαλοπρεπές, αυστηρό και βαθιά συγκινητικό. Το να χρησιμοποιεί ένας συνθέτης ένα μουσικό υλικό από έναν άλλον παλαιότερο και να το δίνει με τον δικό του τρόπο μετά από την δική του επεξεργασία, δεν θεωρείται «κλεψιά», όπως θα μπορούσαμε να σκεφτούμε στις μέρες μας. Αντιθέτως, αποδίδει τιμή στην παράδοσή του και δίνει την δυνατότητα στο κοινό να γνωρίσει περισσότερο και το έργο του άλλου συνθέτη. Άλλωστε η αναφορά στο χωρικό του Μπαχ από τον Μπραμς είναι εμφανής.Ο Μπραμς βασίζει όλο το μέρος σε ένα μικρό μουσικό μοτίβο που επαναλαμβάνεται και μεταμορφώνεται σε 30 περίπου παραλλαγές. Η τεχνική αυτή δίνει στο μέρος έναν χαρακτήρα αυστηρής αρχιτεκτονικής, σχεδόν σαν να χτίζεται ένας καθεδρικός ναός με ήχους. Το φινάλε είναι έντονο, δραματικό και αφήνει μια αίσθηση μεγαλοπρέπειας και τελειότητας.

Η 4η Συμφωνία του Μπραμς συνδυάζει βαθιά συναίσθηση, τεχνική τελειότητα και σεβασμό στην παράδοση. Παρά την πολυπλοκότητά της, καταφέρνει να αγγίξει τον ακροατή με καθαρά συναισθηματικό τρόπο. Είναι ένα έργο που όποιος το ακούσει για πρώτη φορά, συχνά αισθάνεται ότι μπαίνει σε έναν νέο μουσικό κόσμο—ήρεμο, δραματικό, αλλά πάντα ανθρώπινο.

Επέλεξα να ακούσουμε το έργο αυτό από μια μαέστρο της εποχής μας που έχει διακριθεί για την βαθιά της γνώση και την ποιότητα στην δουλειά της. Το έργο λοιπόν παρουσιάζεται σε αυτή την συναυλία από την Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου που την διευθύνει η Nathalie Stutzmann.