Ακουγοντας... Hector Berlioz, Symphonie Fantastique

 Hector Berlioz, Symphonie Fantastique

 (από τον φίλο και συνάδελφο Γιώργο Καπούλα)

Hector Berlioz, γεννηθής το 1803 και ένας από τους πρώτους γάλλους συνθέτες που ασπάστηκαν το ρεύμα του ρομαντισμού. Αν και ο πατέρας του τον έστειλε να σπουδάσει ιατρική, εκείνος πολύ σύντομα θέλησε να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη σύνθεση και εγκατέλειψε το πανεπιστήμιο, για να μπορέσει να σπουδάσει στο Κονσερβατόριο του Παρισιού.

Αυτή του η απόφαση, φαίνεται πως είχε σημαντικό λόγο να παρθεί, μιας και ο Μπερλιόζ θεωρείται πλέον από τους μεγαλύτερους ενορχηστρωτές όλων των εποχών. Η φαντασία του σε θέματα ηχοχρώματος και συνδυασμών οργάνων ήταν ασύγκριτη και άνοιξε τον δρόμο σε επόμενους συνθέτες, όπως ο Wagner, ο Mahler, ο Strauss και ο Debussy. Η μουσική του χαρακτηρίζεται από έντονα συναισθήματα, τολμηρές αρμονίες και θεατρικότητα, καθώς τον ενδιέφερε βαθιά ο συνδυασμός μουσικής και αφήγησης.

Η τολμηρή του συνθετική φαντασία, ωστόσο, δεν στάθηκε ιδιαίτερα βοηθητική στην εποχή του, μιας και ενοχλούσε έντονα την καθεστηκυία τάξη στον χώρο της μουσικής. Σκεφτείτε πως το να καταφέρει να ανεβάσει παραγωγές του και συναυλίες του, έπρεπε να είναι ο ίδιος ο χρηματοδότης, μιας και ούτε το τολμηρό του χαρακτήρα του τον βοηθούσε και πολύ να ενσωματωθεί στον κύκλο των συνθετών και των πατρόνων.

Η μουσική του δεν ήταν ευπρόσδεκτη στο Παρίσι, λόγω της έντονης αντισυμβατικότητάς της, ωστόσο σημείωσε επιτυχία σε άλλες πόλεις, ειδικά στη Γερμανία. Μέχρι και ο Λίστ, ως διευθυντής ορχήστρας στη Βαϊμάρη, προώθησε τη μουσική του Μπερλιόζ.

Ο Μπερλιόζ υπήρξε έντονος υποστηρικτής της άποψης ότι η μουσική μπορεί να μιλήσει και να μας διηγηθεί μία ιστορία. Αυτή, είναι και η λεγόμενη «προγραμματική μουσική». Προγραμματική μουσική ονομάζουμε τη μουσική που βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο εξωμουσικό περιεχόμενο, για παράδειγμα, μια ιστορία, μια εικόνα, ένα ποίημα, έναν μύθο, ένα τοπίο ή μια ψυχική κατάσταση και μουσική «περιγράφει» ή σχολιάζει κάτι που υπάρχει έξω από αυτήν. Με βάση αυτή την ιδέα, το 1830 ο Μπερλιόζ συνθέτει τη λεγόμενη «Φανταστική Συμφωνία». Φανταστική με την έννοια ότι δεν ακολουθεί τα μέχρι τότε κλασικά και καθιερωμένα πρότυπα της συμφωνίας, αλλά βασίζεται εξ ολοκλήρου στη φαντασία του και στην ιδέα που θέλει να αναπτύξει.

Πρόκειται για μια συμφωνία πέντε μερών που αφηγείται τον ψυχικό κόσμο ενός καλλιτέχνη, τις εμμονές του, τον έρωτά του, την πτώση του και τη μεταφυσική του τιμωρία. Η συμφωνία αυτή μας διηγείται με τον ήχο μία ολόκληρη ιστορία, στην οποία ένας καλλιτέχνης, εξαιτίας ενός ανεκπλήρωτου έρωτα, βρίσκεται σε κατάσταση βαθύτατης απελπισίας και στρέφεται σε δηλητήριο. Το δηλητήριο που παίρνει, όμως, δεν είναι αρκετά ισχυρό για να τον σκοτώσει, τον κάνει όμως να πέσει σε βαθύ ύπνο. Κατά τη διάρκεια αυτού του ύπνου, ο ήρωας βλέπει οράματα κατά τα οποία οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι μνήμες του, μεταμορφώνονται σε μουσική. Κεντρικό στοιχείο της σύνθεσης είναι η λεγόμενη idée fixe, ένα επαναλαμβανόμενο μελωδικό θέμα που συμβολίζει την αγαπημένη του ήρωα.

Η μελωδία αυτή εμφανίζεται και μεταμορφώνεται σε κάθε μέρος, αντανακλώντας την αλλαγή στα συναισθήματα και στις καταστάσεις του πρωταγωνιστή, από τη λατρεία έως την παρανοϊκή απόγνωση. Μέσα λοιπόν σε αυτόν τον παραισθητικό εφιάλτη του, βλέπει πως εξαιτίας του πάθους του δολοφονεί την αγαπημένη του, οδηγείται στην εκτέλεση της θανατικής καταδίκης του και καταλήγει στην τιμωρία της κόλασης.

Ολόκληρο το έργο έχει ιδιαίτερη ομορφιά και σημασία, ωστόσο για αυτή τη φορά, επέλεξα να επικεντρωθούμε σε δύο από τα μέρη της συμφωνίας αυτής, το δεύτερο και το τέταρτο μέρος της, για να μπορέσουμε πιο εύκολα να καταλάβουμε και την φιλοσοφία πίσω από την έννοια της προγραμματικής συμφωνίας, αλλά και για να εμβαθύνουμε περισσότερο στις λεπτομέρειες του έργου.

Στο δεύτερο μέρος, λοιπόν, με τίτλο «Un Ball», o καλλιτέχνης βλέπει τον εαυτό του σε ένα λαμπρό βαλς. Το περιβάλλον είναι φωτεινό, κοσμικό και γεμάτο ζωντάνια. Ξαφνικά, ανάμεσα στο πλήθος, εμφανίζεται η αγαπημένη, σαν όραμα. Η idée fixe ακούγεται μέσα στο χορευτικό σκηνικό, αποκαλύπτοντας ότι ο ήρωας δεν μπορεί να ξεφύγει από τη σκέψη της, ακόμη και σε στιγμές κοινωνικής ζωής. Το μέρος αυτό είναι βασισμένο σε ένα βαλς, βασικό και αγαπημένο χορευτικό είδος της εποχής, το οποίο ο συνθέτης βέβαια χρησιμοποιεί ως σημείο αναφοράς. Δεν πρόκειται για ένα καθαρά χορευτικό μέρος, αλλά η αίσθηση είναι πάντα εκεί, σαν να μπαίνουμε στο όραμα του πρωταγωνιστή, στο οποίο η μουσική του βαλς θα λέγαμε πως μπερδεύεται με την ένταση της στιγμής και την φασαρία από τον κόσμο και κύριο ρόλο παίζει η εξέλιξη της ιστορίας.

(Εδώ το ακούμε με έναν μαέστρο και συνθέτη θρύλο τον L. Bernstein).

Στο τέταρτο μέρος, τώρα, το επονομαζόμενο «Marche au supplice» (Πορεία προς την εκτέλεση) Σε μια παραισθησιακή κατάσταση, ο καλλιτέχνης ονειρεύεται πως δολοφόνησε την αγαπημένη του. Συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο. Στη μουσική ακούμε την πομπή που τον οδηγεί στην γκιλοτίνα. Λίγο πριν την εκτέλεση, η idée fixe εμφανίζεται για μία τελευταία φορά, σύντομη, σαν τελευταία σκέψη της κοπέλας που αγάπησε. Αμέσως μετά ακούγεται η μουσική «πτώση» της λεπίδας: ο ήρωας εκτελείται. Ο Berlioz κάνει τον ήρωα κεντρικό σημείο ηχητικής αναφοράς και με την χρήση της ορχήστρας δημιουργεί  μια συνεχή σειρά ηχοεικόνων, οι οποίες επικεντρώνονται από τη μία στη ψυχική κατάσταση του ήρωα, και από την άλλη στην αντιμετώπιση του σκηνικού από το πλήθος. Η ηχοχρωματική παλέτα του συνθέτη στο μέρος αυτός είναι χαρακτηριστική.

Η φανταστική αυτή συμφωνία του Μπερλιόζ πρόκειται για ένα έργο-σταθμός, όχι μόνο για τον ίδιο, αλλά και για όλη την εξέλιξη της συμφωνίας και της μουσικής αφήγησης. Ο συνθέτης μετατρέπει τη συμφωνία από «αφηρημένη» μουσική (absolute music) σε δραματικό έργο με συγκεκριμένη ιστορία. Η δομή παραμένει συμφωνική, αλλά ο σκοπός πλέον γίνεται αφηγηματικός. Η Φανταστική Συμφωνία είναι το πρώτο μεγάλο, εντελώς συνειδητό προγραμματικό συμφωνικό έργο. Δεν «υπαινίσσεται» αφήγηση, την δηλώνει ρητά και λεπτομερώς. Ο συνδυασμός αφήγησης, ορχηστρικής φαντασίας, ψυχολογικής ανάλυσης γίνεται πρότυπο για Liszt, Richard Strauss και αργότερα κινηματογραφική μουσική. Ο Μπερλιόζ εδώ, χρησιμοποιεί την ορχήστρα ως θεατρική μηχανή, με ασυνήθιστα πνευστά, εκκλησιαστικές καμπάνες και περίεργες τεχνικές στα έγχορδα. Τεράστιας σημασίας είναι και η χρήση της «εμμονικής ιδέας» ως συνδετικού μελωδικού υλικού, που συνδέεται με κάποιον χαρακτήρα, κάτι που άνοιξε τον δρόμο και για τα βαγκνερικά leitmotifs, (κάτι που θα μιλήσουμε λίαν συντόμως) και μετέτρεψε τη μουσική σε φορέα αφηγηματικής ταυτότητας και ψυχολογικής εξέλιξης.

Editors comments: 

Παρόλο που ο φίλος Γιώργος ασχολήθηκε με τα 2 μέρη της συμφωνίας πιστεύω πως αξίζει να δώσουμε λίγο χρόνο παραπάνω και να ακούσουμε και τα 5 μέρη της. Έτσι για να έχουμε μια πιο πλήρη εικόνα της ιστορίας που θέλει να μας διηγηθεί ο συνθέτης. 

I. Rêveries – Passions (Träume – Leidenschaften)

II. Un bal (Ein Ball)

III. Scène aux champs (Szene auf dem Lande) 

IV. Marche au supplice (Gang zum Richtplatz) 

V. Songe d'une nuit du sabbat (Traum einer Sabbatnacht)