Ακουγοντας ...Το Χριστουγιαννιατικο Ορατοριο του J. S. Bach - Kantata II

Το Χριστουγιαννιάτικο Ορατόριο του J. S. Bach - Kantata II

Λίγα λόγια...

Σε αυτή την παρουσίαση διάλεξα να σας δώσω να ακούσετε την καντάτα από την οπτική του μαέστρου. Έτσι λοιπόν βρήκα μια ηχογράφηση που καθώς περνάει η μουσική, βλέπουμε και τις σελίδες τις παρτιτούρας ακριβώς όπως διαβάζει ένας μαέστρος. 

Ο μαέστρος διαβάζει κάθετα όλα τα όργανα που παίζουν σε κάθε στιγμή. Όπως βλέπουμε στα αριστερά υπάρχει μια παχιά μαύρη γραμμή που ενώνει ένα σύνολο πενταγράμμων. Αυτό το σύνονολο πενταγράμμων παίζεται ταυτόχρονα από όλους τους μουσικούς. Ο κάθε μουσικός έχει μπροστά του το δικό του πεντάγραμμο, ενώ ο μαέστρος όλα μαζί όπως τα βλέπουμε στην εικόνα. 

Σύμφωνα με τα όργανα που συμμετέχουν (ενορχήστρωση) στο κάθε κομμάτι, τόσα είναι και τα πεντάγραμμα και ναι, ο μαέστρος μπορεί και τα διαβάζει όλα ...στην πραγματικότητα δεν περιμένει να τα διαβάσει εκείνη τη στιγμή, τα έχει απλά ως οδηγό γιατί ξέρει τα μέρη των οργάνων για όλο το έργο απ' έξω αφού έχει προετοιμάσει το έργο σπίτι του και το έχει διδάξει στους μουσικούς στις πρόβες που έχει κάνει. 

Επίσης σε αυτή την ηχογράφηση, δεν έχουμε τσέμπαλο να συνοδεύει αλλά μια πιο "εκκλησιαστική" μορφή με Εκκλησιαστικό Όργανο. 

Και αφού είδαμε λοιπόν, τί κάνει αυτός ο καημένος που κουνάει τα χεράκια του μπροστά από την ορχήστρα πάμε να δούμε τώρα και την Καντάτα. 

Καντάτα 2η

Η δεύτερη καντάτα παρουσιάζει έναν έντονα ποιμενικό και λυρικό χαρακτήρα, σε σαφή αντίθεση με τη θριαμβική, σχεδόν πανηγυρική πρώτη καντάτα που προηγήθηκε. Η μουσική γλώσσα στρέφεται προς την εικόνα της ταπεινότητας, της νυχτερινής γαλήνης και της πρώτης αποκάλυψης του θαύματος στους ποιμένες. Η επιλογή της Σολ μείζονας, των πνευστών (φλάουτα) και των oboi d’amore, (μία λίγο πιο μπάσα εκδοχή του σημερινού όμποε, αγαπητό στην εποχή του Μπαχ), καθώς και η απουσία τρομπετών που δέσποζαν πρίν, ενισχύουν αυτή τη στοχαστική, σχεδόν ιδιωτική διάσταση της Γέννησης.

Ι. Sinfonia

Η καντάτα ανοίγει όχι με χορωδία αλλά με ορχηστρική συμφωνία, εισαγωγή δηλαδή, επιλογή σπάνια για τον Μπαχ, η οποία λειτουργεί ως μουσική σκηνογραφία της ποιμενικής νύχτας. Ο ρυθμός είναι 12/8 και τα κυκλικά μοτίβα των φλάουτων παραπέμπουν άμεσα στη ποιμενική παράδοση. Αισθητικά, η Sinfonia δεν αφηγείται αλλά υποβάλλει, δημιουργώντας έναν χώρο ηρεμίας και προσμονής, όπου η θεϊκή παρέμβαση δεν έχει ακόμη διαταράξει την ανθρώπινη σιωπή. Η φύση εδώ παρουσιάζεται έτοιμη να δεχθεί το θαύμα.

ΙΙ. Recitativo

Ακολουθεί ο ευαγγελιστής με ρετσιτατίβο σε secco ύφος, δηλαδή χωρίς ορχηστρική συνοδεία και με λιτή υποστήριξη από το continuo. Η αφηγηματική ουδετερότητα είναι σκόπιμη, καθώς ο Μπαχ επιτρέπει στο κείμενο του Λουκά να λειτουργήσει σχεδόν αντικειμενικά, ως ιστορικό γεγονός.

Ωστόσο, μικρές μελωδικές καμπές και χρωματισμοί υπογραμμίζουν λέξεις όπως Hirten και Felde, προετοιμάζοντας το αισθητικό πέρασμα από τη φυσική ηρεμία στη μεταφυσική αποκάλυψη.

Evangelist	Ευαγγελιστής
Und es waren Hirten in derselben Gegend auf dem Felde bei den Hürden, die hüteten des Nachts ihre Herde.	Και υπήρχαν ποιμένες στην ίδια περιοχήέξω στα χωράφια κοντά στις μάντρες,που φύλαγαν τα ποίμνιά τους τη νύχτα.
Und siehe, des Herren Engel trat zu ihnen, und die Klarheit des Herren leuchtet um sie, und sie furchten sich sehr	Και ιδού, άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε σε αυτούς, και η δόξα του Κυρίου έλαμψε γύρω τους, και φοβήθηκαν πολύ.

ΙΙΙ. Choral

Ακολουθεί χορικό που λειτουργεί, θα λέγαμε, ως στοχαστική παύση. Η κοινότητα των πιστών καλείται να αναλογιστεί το «φως που ανατέλλει», δηλαδή τη Γέννηση που έρχεται στη Γη ως σωτήριο φως. Η αρμονία είναι απλή, αλλά η μελωδική γραμμή φωτίζεται από διακριτικές εσωτερικές κινήσεις. Σκοπός της μουσικής εδώ είναι να αναδείξει την αίσθηση παρηγοριάς που δίνει το κείμενο, πως αυτό το φαινομενικά αδύνατο νεογέννητο αγόρι, πρόκειται να αλλάξει τον κόσμο.

Brich an, o schönes Morgenlicht, Und lass den Himmel tagen! Du Hirtenvolk, erschrecke nicht, Weil dir die Engel sagen, Dass dieses schwache Knäbelein Soll unser Trost und Freude sein, Dazu den Satan zwingen, Und letztlich Friede bringen!

Ξέσπασε, ω όμορφο πρωινό φως, Και ας ανατείλουν οι ουρανοί! Εσύ ποιμαίνεις τους ανθρώπους, μη φοβάσαι, Γιατί οι άγγελοι σου λένε, Ότι αυτό το αδύναμο μικρό αγόρι Θα πρέπει να είναι η παρηγοριά και η χαρά μας, Για να αναγκάσεις τον Σατανά, Και τελικά να φέρει ειρήνη!

IV. Recitativo

Η σοπράνο εδώ ενσαρκώνει τον Άγγελο που απευθύνεται στους ποιμένες, με τον Μπαχ να επιλέγει τη ψηλή φωνή ώστε να σηματοδοτήσει την ουράνια προέλευση του λόγου. Βρισκόμαστε, τυπικά, στη σι ελάσσονα, αλλά με τα αρμονικά περάσματα που παρουσιάζει, η αναγγελία αυτή αποκτά έναν πιο ασταθή, μπορούμε να πούμε, χαρακτήρα, μιας και αυτό που ακούμε από τον άγγελο, είναι μεν ένα χαρμόσυνο νέο, αλλά εξακολουθεί να προκαλεί ιδιαίτερη αίσθηση και συνάμα δέος στο κοινό που το ακούει.

Το ρετσιτατίβο ξεκινάει με ένα ντο δίεση στο μπάσο, δίνοντας εξαρχής την αίσθηση προσμονής, η οποία λύνεται σε μία ρε μείζονα και το μήνυμα από τον άγγελο. Το πέρασμα από τη λα μείζονα που ακολουθεί κουβαλά το χαρμόσυνο γεγονός που αναγγέλλει. Η κατάληξη στη σι ελάσσονα, υπονοεί μία περιέργεια και ανησυχία, καθώς το νέο που μαθαίνουν, πρόκειται να αλλάξει όλα όσα γνωρίζουν ως τότε για τον κόσμο.

Tenor:  Und der Engel sprach zu ihnen: Soprano: Fürchtet euch nicht, siehe, ich verkündige euch große Freude,die allem Volke widerfahren wird. Denn euch ist heute der Heiland geboren,welcher ist Christus, der Herr, in der Stadt David.

Τενόρος: Και ο Άγγελος τους είπε: Σοπράνο: Μη φοβάστε, γιατί σας φέρνω χαρμόσυνα νέα μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό. Γιατί σήμερα γεννήθηκε σε εσάς Σωτήρας στην πόλη του Δαβίδ, που είναι ο Χριστός ο Κύριος.

V. Recitativo

Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά η ανθρώπινη ανταπόκριση στο θεϊκό μήνυμα. Το ρετσιτατίβο αποκτά πιο τραγουδιστικό χαρακτήρα, με εκφραστικές αρμονικές μεταβάσεις. Η συνοδεία είναι λίγο πιο απλή στο μεγαλύτερο μέρος της απαγγελίας, δείχνοντας την έκπληξη που δημιούργησε η προηγούμενη ανακοίνωση, δίνοντας χώρο στη σκέψη και μόνο στο τέλος παρατηρούμε κίνηση στο μπάσο αλλά και στα τέσσερα πνευστά που συνοδεύουν, δείχνοντας έτσι τη κίνηση από την έκπληξη προς τη βεβαιότητα, προς το γεγονός ο άνθρωπος δεν φοβάται πλέον το θείο, αλλά το αναγνωρίζει ως πηγή χαράς. Δεν είναι επίσης τυχαίο που ο Μπαχ επιλέγει τις δύο εξωτερικές φωνές, σοπράνο-μπάσο για να παρομοιάσει τη διάσταση ουρανού-γης.

Basso: Was Gott dem Abraham verheißen, Das lässt er nun dem Hirtenchor Erfüllt erweisen. Ein Hirt hat alles das zuvor Von Gott erfahren müssen. Und nun muss auch ein Hirt die Tat, Was er damals versprochen hat, Zuerst erfüllet wissen.

Μπάσος: Ό,τι υποσχέθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, τώρα το δείχνει εκπληρωμένο στον χορό των ποιμένων. Ένας ποιμένας έπρεπε πρώτα να μάθει όλα αυτά από τον Θεό. Και τώρα πρέπει κι ένας ποιμένας να γνωρίσει ότι η πράξη, ό,τι τότε υποσχέθηκε, πρώτα έχει εκπληρωθεί.

VI. Aria

Η άρια αυτή αποτελεί το κινητικό και δραματουργικό κέντρο της καντάτας. Ο ζωηρός ρυθμός, τα μιμητικά σχήματα και η διαλογική σχέση φωνής–ορχήστρας αποδίδουν τη βιασύνη και τον ενθουσιασμό των ποιμένων.

Μουσικολογικά, η άρια συνδυάζει χορευτικότητα με ρητορική σαφήνεια, με τη χαρά να μην είναι αφηρημένη, αλλά σωματική και ενεργητική. Αισθητικά, πρόκειται για μια σπάνια στιγμή όπου η λαϊκή χαρά ενσωματώνεται πλήρως στη λόγια εκκλησιαστική μουσική.

Frohe Hirten, eilt, ach eilet, Eh ihr euch zu lang verweilet, Eilt, das holde Kind zu sehn! Geht, die Freude heißt zu schön, Sucht die Anmut zu gewinnen, Geht und labet Herz und Sinnen!

Χαρούμενοι ποιμένες, βιαστείτε, αχ, βιαστείτε, πριν καθυστερήσετε πολύ, τρέξτε να δείτε το γλυκό παιδί! Πηγαίνετε, η χαρά είναι τόσο όμορφη, αναζητήστε να κερδίσετε τη χάρη, πηγαίνετε και δροσιστείτε στην καρδιά και στις αισθήσεις σας!

VII. Recitativo – Tenor

Evangelist: Und das habt zum Zeichen: Ihr werdet finden das Kind in Windeln gewickelt und in einer Krippe liegen.

Ευαγγελιστής: Και αυτό θα είναι το σημάδι: Θα βρείτε το παιδί τυλιγμένο σε σπάργανα και ξαπλωμένο μέσα σε μια φάτνη.

VII. Choral

Το χορωδιακό που ακολουθεί παγώνει τον χρόνο. Η κοινότητα των πιστών στρέφει το βλέμμα της, όχι πλέον προς την κίνηση, αλλά προς το αντικείμενο της πίστης που δεν είναι άλλο από το Θείο Βρέφος στη φάτνη. Πρόκειται για μια στιγμή συλλογικής θέασης και στοχασμού. Το κείμενο αντιπαραβάλλει το σκοτάδι του στάβλου με το φως της σωτηρίας. Η αντίφαση αυτή είναι κεντρική στη θεολογία της Ενανθρώπισης και ο Μπαχ την τοποθετεί ακριβώς μετά την ανθρώπινη χαρά, για να της δώσει βάθος.

Συνθετικά έχουμε μία τυπική τετράφωνη χορική (δηλαδή για χορωδία) γραφή, χωρίς δεξιοτεχνικές (καλά αυτό δεν υπάρχει στον Μπάχ, είναι ο συνθέτης που μπορεί να παρουσιάσει δεξιοτεχνία ακόμη και σε ίδιες νότες, αλλά λέμε τώρα), εξάρσεις. Η αρμονία είναι ήρεμη αλλά πυκνή, με έμφαση στις εσωτερικές φωνές και λειτουργεί ως φωνή της Εκκλησίας.

IX. Recitativo – Basso

Η αφήγηση επιστρέφει σε πιο στοχαστικό τόνο, με το recitativo εδώ να λειτουργεί ως μεταβατικός κρίκος ανάμεσα στη δράση και στην εσωτερική αφομοίωση του γεγονότος. Οι αρμονικές επιλογές υποδηλώνουν μια ήπια εσωτερική ένταση, αφού το θαύμα δεν είναι πλέον μόνο εξωτερικό, αλλά ζητά εσωτερική αποδοχή. 

So geht denn hin, ihr Hirten, geht, Dass ihr das Wunder seht: Und findet ihr des Höchsten Sohn In einer harten Krippe liegen, So singet ihm bei seiner Wiegen Aus einem süßen Ton Und mit gesamtem Chor Dies Lied zur Ruhe vor!

Λοιπόν, πηγαίνετε, ποιμένες, πηγαίνετε, για να δείτε το θαύμα: Κι αν βρείτε τον Υιό του Υψίστου να κείτεται σε σκληρή φάτνη, τότε τραγουδήστε του δίπλα στην κούνια του με έναν γλυκό τόνο  και με όλο τον χορό αυτό το τραγούδι για να τον γαληνέψετε!

Χ. Aria – Alto

Αυτή η άρια αποτελεί ένα από τα πιο λυρικά και τρυφερά σημεία ολόκληρου του Weihnachtsoratorium. Το ύφος νανουρίσματος, η απαλή κίνηση των οργάνων και η ζεστή χροιά της άλτο φωνής δημιουργούν μια σχεδόν μητρική εικόνα.

Αισθητικά, εδώ συντελείται μια βαθιά τομή, με τον Θεό να παρουσιάζεται ως ευάλωτο παιδί και τη μουσική να μετατρέπει τη θεολογία της Ενανθρώπισης σε άμεση συγκινησιακή εμπειρία.

Ερμηνεύοντας τη μουσική που ντύνει το κείμενο, παρατηρούμε μεγάλες κρατημένες νότες από την άλτο, καθώς προτρέπει το βρέφος να κοιμηθεί (Schlafe). Ωστόσο, όταν θα πει ξύπνα (wache) τη βλέπουμε να υιοθετεί τα μελωδικά σχήματα της ορχήστρας, σαν να μη μπορεί πλέον να συγκρατήσει τη χαρά της, που μέχρι τώρα μας την έδειχνε η ορχήστρα, σαν να «μαρτυρούσε» τον εσωτερικό της κόσμο.

Schlafe, mein Liebster, genieße der Ruh, Wache nach diesem vor aller Gedeihen! Labe die Brust, Empfinde die Lust, Wo wir unser Herz erfreuen!

Κοιμήσου, αγαπημένε μου, απόλαυσε την ηρεμία, ξύπνα μετά από αυτήν για να φέρεις ευλογία σε όλους! Δροσίσου στο στήθος, νιώσε τη χαρά, εκεί όπου η καρδιά μας ευφραίνεται!

ΧΙ. Recitativo – Tenor

Η αφήγηση κορυφώνεται με την εμφάνιση της ουράνιας στρατιάς. Το ρετσιτατίβο αποκτά μεγαλύτερη ένταση, με δραματικότερες αρμονίες, προετοιμάζοντας την τελική δοξολογία.

Evangelist Und alsobald war da bei dem Engel die Menge der himmlischen Heerscharen, die lobten Gott und sprachen:

Ευαγγελιστής Και αμέσως βρέθηκε κοντά στον άγγελο πλήθος από τις ουράνιες στρατιές, που δοξολογούσαν τον Θεό και έλεγαν:

ΧΙΙ. Choral

Το καταληκτικό χορικό λειτουργεί ως συλλογική επιβεβαίωση. Η κοινότητα ενώνεται με τους αγγέλους σε έναν ύμνο δοξολογίας. Η μουσική εδώ είναι λαμπρή αλλά χωρίς να γίνεται θριαμβική, παραμένοντας πιστή στον ποιμενικό χαρακτήρα της καντάτας. ο Μπαχ εδώ εκδηλώνει τη χαρά με την έντονη αντιστικτική κίνηση των φωνών, σε αντιθεση με την φαμφαρόδη αρχή της πρώτης καντάτας για παράδειγμα, αλλά και με την εκτεταμένη μελοποίηση του μικρού, ομολογουμένως, κειμένου της.  Ακολουθεί ρετσιτατίβο από τον μπάσο και η δεύτερη καντάτα κλείνει με ήρεμη βεβαιότητα από τη χορωδία, καθώς το θαύμα έχει συντελεστεί και ο κόσμος μπορεί πλέον να τραγουδήσει.

Angels Ehre sei Gott in der Höhe und Friede auf Erden und den Menschen ein Wohlgefallen.

Άγγελοι Δόξα στον Θεό στα ύψη και ειρήνη στη γη και στους ανθρώπους καλή θέληση.

Recitativo – Basso

So recht, ihr Engel, jauchzt und singet, Dass es uns heut so schön gelinget! Auf denn! wir stimmen mit euch ein, Uns kann es so wie euch erfreun.

Έτσι είναι σωστά, άγγελοι, χαρείτε και τραγουδήστε,γιατί σήμερα όλα μας πάνε τόσο όμορφα! Εμπρός λοιπόν! Ενώνουμε τις φωνές μας μαζί σας, κι εμείς μπορούμε να χαρούμε όπως κι εσείς.

Choral

Wir singen dir in deinem Heer Aus aller Kraft, Lob, Preis und Ehr, Dass du, o lang gewünschter Gast, Dich nunmehr eingestellet hast.

Σου τραγουδάμε μέσα στο στρατό σου με όλη μας τη δύναμη, ύμνο, έπαινο και τιμή, γιατί εσύ, ω πολυπόθητε επισκέπτη, επιτέλους ήρθες και μας επισκέφθηκες.