Ακουγοντας ...Το Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο του J. S. Bach - Καντατα Ι

J. S. Bach Weihnachtsoratorium  BWV 248

Το Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο 

Μιλάμε για ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του J. S. Bach. Το έργο αποτελείται από 6 μέρη (6 καντάτες), τα οποία έχουν να κάνουν με την Γέννηση του Χριστού και όλα τα γεγονότα γύρω από την γέννηση (Γεννηση, Αναγγελία της στους ποιμένες, Προσκύνηση των ποιμένων, Περιτομή του Κυρίου, Το ταξίδι των Μάγων και την Προσκύνηση των Μάγων).

Το Ορατόριο όταν γράφτηκε παίχτηκε αποσπασματικά με την παρακάτω δομή: 

25 Δεκεμβρίου: Η Πρώτη Καντάτα που μιλάει για την Γέννηση του Χριστού αντλώντας το θέμα του από το Ευαγγέλιο του Λουκά, (Κεφάλαιο 2, Στίχοι 1 – 14).

26 Δεκεμβρίου: Η Δεύτερη Καντάτα που έχει ως θέμα την αναγγελία της γέννησης στους ποιμένες, αντλώντας το θέμα του από το Ευαγγέλιο του Λουκά (Κεφάλαιο 2, Στίχοι 15 – 20).

27 Δεκεμβρίου: Η Τρίτη Καντάτα που έχει να κάνει με την προσκύνηση των ποιμένων, βασισμένος στο Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο (Κεφάλαιο 2, Στίχοι 1 – 14). 

01 Ιανουαρίου: Η Τέταρτη καντάτα που έχει ως θέμα την Περιτομή και Ονοματοδοσία του Κυρίου, πάνω στο κατά Λουκά Ευαγγέλιο (Κεφάλαιο 2, Στίχος 21).

Πρώτη Κυριακή μετά την 01 Ιανουαρίου: Η Πέμπτη Καντάτα με θέμα το ταξίδι των Μάγων, βασιζόμενος πάνω στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου (Κεφάλαιο 2, Στίχοι 13 – 23).

06 Ιανουαρίου (των Θεοφανείων): Η Έκτη Καντάτα με θέμα την προσκύνηση των Μάγων ανλτώντας το θέμα από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (Κεφάλαιο 2, Στίχοι 1 – 12).

Η παρουσίαση του Ορατορίου με αυτόν τον τρόπο ήταν σύμφωνη με τον εορτασμό και τις ακολουθίες της Εκκλησίας, και έγινε σε 2 εκκλησίες της Λειψίας, τον Άγιο Θωμά και τον Άγιο Νικόλαο. 

Όπως και σε όλες τις Εκκλησιαστικές συνθέσεις του Bach, τα κείμενα είναι στα Γερμανικά καθώς αυτή είναι η παράδοση της Λουθηρανικής Εκκλησίας.  

Cantata I

Και μόνο να περάσει από το μυαλό κάποιου η συγκεκριμένη προσωπικότητα, καταφέρνει να προκαλέσει δέος, με τη μουσική του να αποτελεί ένα λαμπερό αστέρι στην ιστορία της μουσικής δημιουργίας. Ο λόγος φυσικά για μία από τις μεγαλύτερες μουσικές ιδιοφυίες, τον Johann Sebastian Bach. 

Η μουσική για τον Μπαχ δεν ήταν απλώς αισθητικής και ψυχαγωγικής σημασίας, αλλά, επηρεασμένος από τον Λούθηρο και βαθιά θρησκευόμενος, εσωτερικής και φιλοσοφικής υπόστασης. Ποτέ του ο Μπαχ δεν έγραφε νότα στο χαρτί, χωρίς να έχει από πίσω της κάποια συγκεκριμένη, θεολογική ως επί το πλείστον, σημασία, πάντα όμως συνυφασμένη με την μουσικο-μαθηματική τελειότητα της σύνθεσης, νοοτροπία που έχει τις ρίζες της από την αρχαιότητα.

Ο Μπαχ κατά τον 20ο αιώνα άρχισε να εμφανίζεται, χιουμοριστικά βεβαίως, ως ο «Άρχοντας του σκότους», χαρακτηρισμό που μπορούμε να καταλάβουμε, αφού η ηθική αυστηρότητα του σε συνδυασμό με τη προσωπική του έμπνευση, τον διαφοροποίησε αρκετά από σύγχρονούς τους δημιουργούς. Η εμμονή για μαθηματική ακρίβεια, πολυφωνική πυκνότητα και ουσιαστική θεολογική σύνδεση με το έργο του, συχνά με χρήση του ελάσσονα τρόπου, ίσως και να του έδωσαν επάξια αυτόν τον τίτλο.

Εδώ όμως, ένεκα των ημερών, θα ασχοληθούμε με ένα φωτεινό παράδειγμα της λαμπρότητας που τον διακατέχει, με στόχο να τον αναδείξουμε και ως «άρχοντα της λάμψης». Η αναφορά μας γίνεται για το επονομαζόμενο “Weihnachtsoratorium” δηλαδή το Χριστουγεννιάτικο ορατόριο. 

Το ορατόριο αυτό δεν ανταποκρίνεται στη στενή έννοια του όρου, καθώς αποτελείται από έξι αυτοτελείς καντάτες, γραμμένες για τις μεγάλες γιορτές του δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων (25/12 – 6/1) και πρωτοπαρουσιάστηκαν στη Λειψία το 1734–1735, και έτσι ακριβώς θα παρουσιαστούν και εδώ!

Ξεκινώντας με τη πρώτη Καντάτα, η οποία προορίζεται για την ημέρα των Χριστουγέννων, βλέπουμε όπως είναι φυσικό ως κεντρικό θέμα τη γέννηση του Χριστού.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του έργου είναι το γεγονός ότι ο Μπαχ μετασχηματίζει προϋπάρχουσες κοσμικές καντάτες, προσδίδοντάς τους νέο θεολογικό και αισθητικό περιεχόμενο.

Όσον αφορά το ηχητικό θα λέγαμε σύμπαν, η πρώτη Καντάτα βρίσκεται στη Ρε μείζονα, τονικότητα που στον Μπαχ συνδέεται συστηματικά με τη δόξα, τη λαμπρότητα και τη θεϊκή μεγαλοπρέπεια.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές θριαμβευτικές στιγμές γράφονται σε Ρε μείζονα και σε αυτό το σημείο θα ήθελα να κάνω μία μικρή παρένθεση και να σχολιάσω/εξηγήσω την επιλογή αυτής της τονικότητας. Η Ρε μείζονα πρόκειται για μία κλίμακα που πάντα επιλέγεται από τους συνθέτες για να «ντύσει» πανηγυρικά και μεγαλοπρεπή μέρη. Ο λόγος για την ιδιαίτερη αυτή χροιά της είναι η θέση της σε ένα μοναδικό «γλυκό σημείο» ανάμεσα στη φυσική ακουστική, την τεχνική των οργάνων και τη μουσική ψυχολογία. 

Για παράδειγμα, η Ρε μείζονα βασίζεται έντονα σε ανοιχτές χορδές των εγχόρδων, δίνοντας ένα πλούσιο, λαμπερό και “ανοικτό” ήχο, με περισσότερες φυσικές αρμονικές, λόγω του συντονισμού. 

Στο έργο αυτό του Μπαχ, δεσπόζουν θριαμβευτικά τρεις τρομπέτες. Ιστορικά, η Ρε μείζονα είναι ο φυσικός τόνος για τις «φυσικές» όπως λέμε τρομπέτες και κόρνα, αυτά δηλαδή χωρίς κλειδιά, όπως τα ξέρουμε σήμερα και που μπορούσαν να παίξουν μόνο τους φυσικούς αρμονικούς της βασικής νότας του οργάνου. Υπήρχαν τρομπέτες και κόρνα σε διάφορες τονικότητες βέβαια γι αυτόν τον λόγο, αλλά η ρε έδινε μεγαλύτερη σταθερότητα, λάμψη και σιγουριά στη ψηλή τους περιοχή (το λεγόμενο clarino παίξιμο για τις τρομπέτες, απ όπου πήρε και το όνομά του το γνωστό όργανο). Άρα για ευνοϊκούς-πρακτικούς λόγους αλλά και λόγω της λάμψης της, η τονικότητα αυτή συνδέθηκε άμεσα με τη νίκη, τον θρίαμβο και τη δύναμη. 

Βλέπουμε λοιπόν πως και η χρήση τριών τρομπετών και τυμπάνων (μαζί με έγχορδα και continuo) δημιουργεί έναν θριαμβικό, πανηγυρικό χαρακτήρα, ο οποίος αντιπαραβάλλεται δραματουργικά με τη σεμνότητα του γεγονότος, τη γέννηση του Χριστού σε ταπεινό περιβάλλον. Αυτή η αντίθεση αποτελεί και τον βασικό αισθητικό άξονα της καντάτας.

Η καντάτα αποτελείται από 8 μέρη:

1. Χορωδία

2. Ρετσιτατίβο (Ευαγγελιστής)

3. Ρετσιτατίβο (άλτο)

4. Άρια (άλτο)

5. Ρετσιτατίβο (Ευαγγελιστής)

6. Ρετσιτατίβο (σοπράνο)

7. Άρια (σοπράνο)

8. Χορωδιακό

Η εναλλαγή της βιβλικής αφήγησης και ποιητικού σχολιασμού ακολουθεί τη λουθηρανική παράδοση της «ενεργού ακρόασης», όπου ο πιστός καλείται όχι μόνο να ακούσει αλλά και να στοχαστεί.

1. Εισαγωγή / Χορωδία

«Μπαίνοντας» στο έργο. Φανταστείτε να βρίσκεστε σε μία εκκλησία την ημέρα των Χριστουγέννων, σε μία εποχή όπου ο μόνος τρόπος να ακούσετε μουσική ήταν μέσα σε ναό και που ο απλός κόσμος πιθανότατα δεν είχε και ιδιαίτερες μουσικές γνώσεις, και ξαφνικά όλα να αρχίζουν να παίρνουν μορφή. Ρυθμικά τύμπανα,  θριαμβευτικές τρομπέτες και το λαμπρό μήνυμα, ουνίσονο (δηλαδή ίδια μελωδία από όλες τις φωνές)

«Jauchzet, frohlocket, auf, preiset die Tage»

Πρόκειται για μία από τις πιο λαμπρές χορωδίες του Μπαχ, βασισμένη σε προγενέστερη κοσμική καντάτα.

Παρατηρούμε έντονη ρυθμική κίνηση, σε ένα χορωδιακό da capo μορφής, δηλαδή ξεκινάει ξανά απ την αρχή μόλις τελειώσει και με χαρακτηριστικό το αντιφωνικό παιχνίδι μεταξύ της χορωδίας και της ορχήστρας

Αισθητικά, η μουσική δεν απεικονίζει τη στιγμή αυτή κάθε αυτή, τη φάτνη, αλλά την ουράνια δοξολογία. Η Γέννηση προσεγγίζεται όχι ως ιστορικό στιγμιότυπο αλλά ως ένα κοσμικό γεγονός παγκόσμιας σωτηρίας.

Jauchzet, frohlocket! auf, preiset die Tage, Rühmet, was heute der Höchste getan! Lasset das Zagen, verbannet die Klage, Stimmet voll Jauchzen und Fröhlichkeit an! Dienet dem Höchsten mit herrlichen Chören, Laßt uns den Namen des Herrschers verehren!

Αγκαλιαστείτε, χαρείτε! Σηκωθείτε, τιμήστε αυτές τις μέρες, δοξάστε ό,τι έκανε σήμερα ο Ύψιστος! Διώξτε τον φόβο, διώξτε τη λύπη, ενωθείτε σε χαρά και αγαλλίαση! Υπηρετήστε τον Ύψιστο με ένδοξους ύμνους, ας τιμήσουμε το όνομα του Κυρίου των Κυρίων!

2. Αφήγηση (Ρετσιτατιβο από τον Ευαγγελιστή)

Αμέσως μετά ο Ευαγγελιστής (τενόρος) αφηγείται το βιβλικό κείμενο από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, αφηγείται δηλαδή την ιστορία της Γέννησης. Διαταγή της απογραφής από τον Καίσαρα Αύγουστο, το ταξίδι του Ιωσήφ και της Μαρίας στη Βηθλεέμ, όπου η Μαρία γεννάει τον Ιησού, σε secco recitativo (χωρίς συνοδεία ορχήστρας, μόνο τσέμπαλο).

Η λιτότητα της μουσικής εδω ενισχύει την αυθεντία του λόγου, δημιουργώντας αντίθεση με τη μεγαλοπρέπεια των χορωδιών, ως ένας «άξονας πραγματικότητας»

Es begab sich aber zu der Zeit, dass ein Gebot von dem Kaiser Augusto ausging, dass alle Welt geschätzet würde. Und jedermann ging, dass er sich schätzen ließe, ein jeglicher in seine Stadt. Da machte sich auch auf Joseph aus Galiläa, aus der Stadt Nazareth, in das jüdische Land zur Stadt David, die da heißet Bethlehem; darum, dass er von dem Hause und Geschlechte David war: auf dass er sich schätzen ließe mit Maria, seinem vertrauten Weibe, die war schwanger. Und als sie daselbst waren, kam die Zeit, dass sie gebären sollte.

Κι έγινε τότε, που βγήκε διαταγή από τον Καίσαρα Αύγουστο να γίνει απογραφή σε όλο τον κόσμο. Κι όλοι πήγαιναν να καταγραφούν, ο καθένας στην πόλη του. Έτσι ξεκίνησε κι ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, για τη γη της Ιουδαίας, στην πόλη του Δαβίδ, που λέγεται Βηθλεέμ, επειδή ήταν από τον οίκο και τη γενιά του Δαβίδ, για να καταγραφεί μαζί με τη Μαρία, την αρραβωνιαστικιά του, που ήταν έγκυος. Κι ενώ ήταν εκεί, ήρθε η ώρα να γεννήσει.

3. Recitativo & Aria (για την φωνή της Άλτο)

Αμέσως μετά: «Bereite dich, Zion, mit zärtlichen Trieben»

Εδώ η Σιών προσωποποιείται και καλείται να προετοιμαστεί εσωτερικά για την έλευση του Χριστού.

Μουσικολογικά έχουμε μία απαλή ορχήστρα (χωρίς τρομπέτες αυτή τη φορά. λυρική, με εσωστρεφή μελωδία και ρυθμική ηρεμία.

Αισθητικά, πρόκειται για μια στροφή προς το εσωτερικό βίωμα, μια μετάβαση από τη δημόσια δοξολογία στην προσωπική πνευματική προετοιμασία.

Ένα συνοδευόμενο ρετσιτάτιβο από άλτο και όμποε ντ’ αμόρε περιγράφει το θείο γεγονός, οδηγώντας σε μια άρια αφύπνισης του πιστού, που προετοιμάζεται πνευματικά για τη Θεϊκή είσοδο.

Recitativo (εμμελής απαγγελία με συνοδεία μικρού μέρους της ορχήστρας)

Nun wird mein liebster Bräutigam, Nun wird der Held aus Davids Stamm Zum Trost, zum Heil der Erden Einmal geboren werden. Nun wird der Stern aus Jakob scheinen, Sein Strahl bricht schon hervor. Auf, Zion, und verlasse nun das Weinen, Dein Wohl steigt hoch empor!

Τώρα θα έρθει ο αγαπημένος μου Νυμφίος, τώρα θα φανεί ο ήρωας από τη γενιά του Δαβίδ, για παρηγοριά και σωτηρία της γης, θα γεννηθεί επιτέλους! Τώρα θα λάμψει το άστρο του Ιακώβ, η ακτίνα του ήδη ξεπροβάλλει. Σήκω, Σιών, και άφησε πια το κλάμα, η ευτυχία σου ανεβαίνει ψηλά!

Άρια

Bereite dich, Zion, mit zärtlichen Trieben, Den Schönsten, den Liebsten bald bei dir zu sehn! Deine Wangen Müssen heut viel schöner prangen, Eile, den Bräutigam sehnlichst zu lieben!

Ετοιμάσου, Σιών, με τρυφερή καρδιά, για να δεις σύντομα τον πιο όμορφο, τον πιο αγαπημένο κοντά σου! Τα μάγουλά σου πρέπει σήμερα να λάμπουν πιο όμορφα, βιάσου να αγαπήσεις με λαχτάρα τον Νυμφίο!

4. Κοράλ 

Ακολουθεί ένα προσευχητικό χορωδιακό. Απλή και ήρεμη γραφη. Χορωδία, με ξεκάθαρες φράσεις, σε συνοδεία basso continuo, με βασικό στόχο η εστίαση της προσοχής στο κείμενο. Μέσα στο κοσμοιστορικό αυτό γεγονός που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας, ο κόσμος παίρνει μία μικρή απόσταση και αναλογίζεται: 

Wie soll ich dich empfangen Und wie begegn' ich dir? O aller Welt Verlangen, O meiner Seelen Zier! O Jesu, Jesu, setze Mir selbst die Fackel bei, Damit, was dich ergötze, Mir kund und wissend sei!

Πώς να σε υποδεχτώ και πώς να σε συναντήσω; Ω, πόθος όλου του κόσμου, ω, στολίδι της ψυχής μου! Ιησού, Ιησού, άναψε εσύ ο ίδιος τη δάδα για μένα, ώστε ό,τι σε ευχαριστεί να μου γίνει γνωστό και κατανοητό!

5. Recitativo (από τον ρόλο του Ευαγγελιστή) 

Und sie gebar ihren ersten Sohn und wickelte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippen, denn sie hatten sonst keinen Raum in der Herberge.

Κι εκεί γέννησε τον πρώτο της γιο, τον τύλιξε σε σπάργανα και τον έβαλε σε μια φάτνη, γιατί δεν υπήρχε χώρος για αυτούς στο πανδοχείο.

6. Choral (Soprano) και Recitativo (Basso)

«Großer Herr, o starker König»

Σε αυτό το σημείο έχουμε μια πολύ ενδιαφέρουσα δομή με Χορωδιακό στις σοπράνο και εμελής απαγγελία από τον μπάσο.

Το σημείο αυτό αποτελεί και την κορύφωση της αντιθετικής αισθητικής της καντάτας, μεγαλόπρεπη μουσική με μία παιδική, σχεδόν χορευτική γραμμή της σοπράνο

Η αντίφαση «Μεγάλος Βασιλιάς – ταπεινό βρέφος» μεταφράζεται μουσικά με συνύπαρξη δόξας και απλότητας, στοιχείο κατεξοχήν «μπαχικό».

Soprano		Basso
Er ist auf Erden kommen arm,	Ήρθε στη γη φτωχός, (υπονοείται: ο Σωτήρας ήρθε στον κόσμο χωρίς πλούτη και δόξα).	Wer will die Liebe recht erhöhn, Die unser Heiland vor uns hegt?	Ποιος μπορεί να υμνήσει σωστά την αγάπη που τρέφει για μας ο Σωτήρας;
Dass er unser sich erbarm,	Για να μας σπλαχνιστεί.	Ja, wer vermag es einzusehen,	Ναι, ποιος μπορεί να το καταλάβει πραγματικά;
Und in dem Himmel mache reich,	Και στον ουρανό να μας κάνει πλούσιους.	Wie ihn der Menschen Leid bewegt? Des Höchsten Sohn kömmt in die Welt,	Πώς τον συγκινεί ο πόνος των ανθρώπων; Ο Υιός του Ύψιστου έρχεται στον κόσμο…
Und seinen lieben Engeln gleich.	Και να μας κάνει όμοιους με τους αγαπημένους του αγγέλους.	Weil ihm ihr Heil so wohl gefällt, So will er selbst als Mensch geboren werden.	Επειδή του αρέσει τόσο πολύ η σωτηρία τους, θέλει ο ίδιος να γεννηθεί ως άνθρωπος.
Kyrie eleison!	Κύριε ελέησον!

5. Άρια (Μπάσο + Τρομπέτα)

Η επόμενη άρια, του μπάσου, με την έντονη και βασιλική τρομπέτα, «Großer Herr, o starker König», θέτει τον Ιησού ως Μεγαλοδύναμο Βασιλιά, ενώ ο μάλλον φιλοσοφικός λόγος καταθέτει βαθύ ιερό συναίσθημα.

Großer Herr, o starker König, Liebster Heiland, o wie wenig Achtest du der Erden Pracht! Der die ganze Welt erhält, Ihre Pracht und Zier erschaffen, Muss in harten Krippen schlafen.

Μεγάλε Κύριε, δυνατέ Βασιλιά, αγαπημένε Σωτήρα, πόσο λίγο λογαριάζεις τη δόξα της γης! Εσύ που κρατάς ολόκληρο τον κόσμο, που έπλασες την ομορφιά και τη λαμπρότητά του, πρέπει τώρα να κοιμηθείς σε σκληρή φάτνη.

6. Τελικό χορωδιακό

Η καντάτα κλείνει με ένα απλό χορωδιακό, γνωστό στη λουθηρανική κοινότητα, βασισμένο στο «Vom Himmel hoch, da komm ich her», πάλι με τρομπέτες και τύμπανα, προσδίδοντας μεγαλείο και επίσημο χαρακτήρα στο κλείσιμο.

Η συλλογική δοξολογία μετατρέπεται σε προσωπική προσευχή όπου η μουσική «κατεβαίνει» από το ουράνιο στο ανθρώπινο.

Ach mein herzliebes Jesulein, Mach dir ein rein sanft Bettelein, Zu ruhn in meines Herzens Schrein, Dass ich nimmer vergesse dein!

Αχ, αγαπημένο μου μικρό Ιησού, φτιάξε για σένα ένα καθαρό, απαλό κρεβατάκι, για να ξεκουραστείς μέσα στο ιερό της καρδιάς μου, ώστε να μη σε ξεχάσω ποτέ!

Η πρώτη καντάτα του Χριστουγεννιάτικου Ορατορίου ολοκληρώνεται έτσι, όχι απλώς ως μουσική εορταστική διακήρυξη, αλλά ως ένα πλήρες θεολογικό και αισθητικό πλαίσιο. Ο Μπαχ θέτει από την αρχή το κεντρικό παράδοξο της χριστιανικής πίστης, που δεν είναι άλλο αποπ τη συνάντηση της υπέρτατης δόξας με την απόλυτη ταπείνωση. Η θριαμβευτική Ρε μείζονα, οι λαμπρές τρομπέτες και τα τύμπανα δεν λειτουργούν ως εξωτερική επίδειξη μεγαλείου, αλλά ως μουσική αποκάλυψη ενός γεγονότος που υπερβαίνει την ανθρώπινη ιστορία. Ταυτόχρονα, μέσα από τις άριες και τα ρετσιτατίβο, η μεγαλοπρέπεια αυτή εσωτερικεύεται, μετασχηματιζόμενη σε προσωπικό στοχασμό και προσευχή.

Με αυτόν τον τρόπο, ο ακροατής οδηγείται από τη δημόσια δοξολογία στην εσωτερική αποδοχή του θείου μυστηρίου. Η Γέννηση δεν παρουσιάζεται απλώς ως γεγονός προς θαυμασμό, αλλά ως κάλεσμα προς προσωπική μεταμόρφωση. Η μουσική «κατεβαίνει» από τον ουρανό στη γη και, τελικά, στην καρδιά του πιστού.

Αυτή ακριβώς η εσωτερική μετατόπιση προετοιμάζει το έδαφος και για την επόμενη καντάτα, όπου εκεί, το βλέμμα του Μπαχ απομακρύνεται από τον θρίαμβο και στρέφεται προς τη νύχτα, την ύπαιθρο και την αγωνία του ανθρώπου, περνώντας σε έναν πιο γήινο, σχεδόν ποιμενικό κόσμο, όπου το θαύμα αποκαλύπτεται μέσα από την απλότητα, τη σιωπή και τον φόβο της ανθρώπινης εμπειρίας.

Αλλά αυτά, στο επόμενο άρθρο μας!