Ακουγοντας ... Antonín Dvořák, Συμφωνια Νο. 9 – Του νεου κοσμου

 Ακούγοντας ... Antonín Dvořák, Συμφωνία Νο. 9 – Του νέου κόσμου

Σύντομο βιογραφικό πλαίσιο

Ο Antonín Dvořák γεννήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 1841 στο χωριό Νελαχόζεβες της Βοημίας (σημερινή Τσεχία) και πέθανε την 1η Μαΐου 1904 στην Πράγα. Προερχόταν από απλή οικογένεια και το μουσικό του ταλέντο εμφανίστηκε από μικρή ηλικία. Σπούδασε μουσική στην Σχολή της Πράγας, με βασικό αντικείμενο το βιολί και το όργανο (Εκκλησιαστικό Όργανο), και εργάστηκε αρχικά ως μουσικός σε ορχήστρα και ως δάσκαλος. Η διεθνής του αναγνώριση ήρθε σταδιακά, με σημαντική στήριξη από τον Johannes Brahms. Έζησε κυρίως στη Βοημία, αλλά από το 1892 έως το 1895 εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου εργάστηκε ως διευθυντής του Εθνικού Ωδείου Μουσικής της Νέας Υόρκης – περίοδος καθοριστική για τη δημιουργία της 9ης Συμφωνίας.

Ο Dvořák ανήκει στο ρεύμα του μουσικού εθνικισμού του 19ου αιώνα. Πρόκειται για μια τάση όπου οι συνθέτες ενσωματώνουν στοιχεία από τη λαϊκή μουσική του τόπου τους μέσα στις κλασικές φόρμες. Στην περίπτωσή του, αυτό σημαίνει ρυθμούς, μελωδίες και χαρακτήρες εμπνευσμένους από τη βοεμική και σλαβική παράδοση. Δεν απορρίπτει τη γερμανική συμφωνική παράδοση (Beethoven, Brahms), αλλά τη «γεμίζει» με εθνικό χρώμα, δημιουργώντας ένα προσωπικό ύφος που εξελίσσεται ενορχηστρωτικά. Το ύφος του γίνεται άμεσσα αναγνωρίσιμο.

Λίγα λόγια για το είδος της Συμφωνίας (μια μικρή επανάλληψη)

Η Συμφωνία είναι ένα από τα πιο σημαντικά είδη της λόγιας μουσικής. Ξεκινά τον 18ο αιώνα ως σχετικά σύντομη και απλή μορφή και εξελίσσεται σταδιακά σε μεγάλο έργο για πλήρη ορχήστρα, συνήθως τεσσάρων μερών. Στον 19ο αιώνα αποκτά μεγαλύτερη διάρκεια, ένταση και εκφραστικότητα. Στην εποχή του Dvořák η συμφωνία είναι ήδη ένα ώριμο είδος, που επιτρέπει στον συνθέτη να συνδυάζει δομή, συναίσθημα και προσωπικό ύφος.

Μια γενική αίσθηση της 9^ης.

Η 9η Συμφωνία σε μι ελάσσονα, έργο 95, γράφτηκε το 1893 στη Νέα Υόρκη και είναι γνωστή ως «Από τον Νέο Κόσμο». Ο Dvořák επηρεάστηκε από τις εντυπώσεις του από την Αμερική, αλλά και από αφροαμερικανικά πνευματικά τραγούδια (spirituals) και ιθαγενείς μελωδίες – όχι αυτούσιες, αλλά ως πνεύμα. Η πρεμιέρα της γνώρισε τεράστια επιτυχία και το έργο έγινε γρήγορα ένα από τα πιο αγαπημένα του ρεπερτορίου. Πολλοί μουσικοί έχουν τονίσει τη μοναδική ισορροπία ανάμεσα στο επικό και το λυρικό στοιχείο, καθώς και τη σαφήνεια με την οποία «μιλά» ακόμη και σε ακροατές χωρίς μουσική παιδεία.

Τα μέρη, Δομή.

Πρώτο μέρος – Adagio, Allegro molto (Αργά, Πολύ γρήγορα)

Το έργο ανοίγει με μια αργή και μυστηριώδη εισαγωγή. Στη συνέχεια ξεκινά το κύριο γρήγορο μέρος, γεμάτο ένταση, έντονους ρυθμούς και αντιθέσεις. Αυτή η εναλλαγή της χρονικής αγωγής είναι μια παραδοσιακή φόρμα που χρησιμοποιεί και ο συνθέτης εδώ. Είναι γραμμένο σε μι ελάσσονα και δίνει την αίσθηση ενός ταξιδιού, με στιγμές ανησυχίας αλλά και αποφασιστικότητας. Αξίζει να προσέξει κανείς τον τρόπο με τον οποίο τα μουσικά θέματα «επιστρέφουν», επαναλλαμβάνονται και μεταμορφώνονται σε κάτι άλλο.

Δεύτερο μέρος – Largo (Πολύ αργά)

Ίσως το πιο διάσημο μέρος της συμφωνίας. Αργό, ήρεμο και βαθιά λυρικό, σε ρε ύφεση μείζονα. Το γνωστό σόλο του αγγλικού κόρνου δημιουργεί μια αίσθηση νοσταλγίας και εσωτερικής γαλήνης. Η μουσική εδώ μοιάζει να σταματά τον χρόνο και συχνά συνδέεται με εικόνες φύσης ή μοναξιάς. Είναι ένα μέρος που μπορεί να συγκινήσει ακόμη και στην πρώτη ακρόαση. Το μέρος αυτό έχει χρησιμοποιηθεί πολύ ακόμη και στην κινηματογραφική μουσική όπως και σε ταινίες κινουμένων σχεδίων ως νανούρισμα. Μάλιστα έχουν γραφετεί και στίχοι για την μελωδία αυτού του μέρους σε πολλές γλώσσες.

Τρίτο μέρος – Scherzo: Molto vivace (Πολύ ζωηρά)

Ένα ζωηρό, ρυθμικό και παιχνιδιάρικο μέρος. Έχει έντονη κινητικότητα και θυμίζει χορευτικές μορφές, με ξαφνικές αλλαγές διάθεσης. Εδώ φαίνεται καθαρά η αγάπη του Dvořák για τον ρυθμό και την ενέργεια της λαϊκής μουσικής. Αξιοσημείωτη είναι η εναλλαγή ανάμεσα σε ένταση και πιο ήρεμες στιγμές. Εδώ κάποιος μπορεί να ακούσει ίσως και κάτι από την 9^η συμφωνία του Beethoven να «περιδιαβάινει» το πεντάγραμμο, μπορεί όχι απόλυτα ως νότες αλλά ως αίσθηση…

Τέταρτο μέρος – Allegro con fuoco (Γρήγορα και γλοφισμένα ...προσωπικά αυτή την χρονική αγωγή την λέω «Φωτιά στα μπατζάκια μας»).

Το φινάλε είναι εντυπωσιακό και γεμάτο δύναμη. Γραμμένο και αυτό σε μι ελάσσονα, συγκεντρώνει στοιχεία από προηγούμενα μέρη, σαν μια ανακεφαλαίωση όλου του έργου. Η μουσική είναι δραματική, με έντονα χάλκινα και αποφασιστικό χαρακτήρα, οδηγώντας σε ένα δυναμικό τέλος. Ο ακροατής νιώθει ότι το ταξίδι ολοκληρώνεται με σαφή και επιβλητικό τρόπο.

Στην ερμηνεία που έχω επιλέξει να ακούσουμε ξεχωρίζει η καθαρή δομή και η ισορροπία ανάμεσα στην ένταση και τη λυρικότητα. Οι ταχύτητες είναι σταθερές, επιτρέποντας στα βασικά θέματα να αναδειχθούν χωρίς υπερβολές. Ιδιαίτερα στο δεύτερο μέρος, η ατμόσφαιρα διατηρείται ήρεμη και συγκινητική, χωρίς μελοδραματισμό. Το φινάλε είναι πραγματικά εντυπωσιακό με έναν απίστευτο δυναμισμό.

Καλή μας ακρόαση λοιπόν.