Ακουγοντας ... Vltava (ή The Moldau) του Bedřich Smetana

Τι είναι το συμφωνικό ποίημα

Το συμφωνικό ποίημα (symphonic poem ή tone poem) είναι ένα ορχηστρικό έργο, συνήθως αποτελείται από ένα μέρος, που στοχεύει να αποδώσει ένα θέμα (όχι μουσικό) – όπως μια ιστορία, ένα ποίημα, μια εικόνα της φύσης ή ένα φιλοσοφικό ιδεώδες. Εμφανίζεται και καθιερώνεται κατά τον 19ο αιώνα, στην περίοδο του Ρομαντισμού, όταν οι συνθέτες αναζητούσαν πιο ελεύθερες μορφές έκφρασης πέρα από τις κλασικές δομές της συμφωνίας. Ο βασικός θεμελιωτής του είδους θεωρείται ο Franz Liszt, ο οποίος έγραψε σειρά συμφωνικών ποιημάτων, όπως τα Les Préludes και Mazeppa. Άλλοι σημαντικοί εκπρόσωποι είναι οι Richard Strauss (Also sprach Zarathustra, Don Juan), Bedřich Smetana (Má vlast, "Η Πατρίδα μου"), Jean Sibelius (Finlandia) και Pyotr Ilyich Tchaikovsky (Francesca da Rimini). Το είδος αυτό συνδέεται άμεσα με την ανάγκη του ρομαντισμού για αφήγηση και την δυνατότητα της μουσικής να δημιουργεί εικόνες στον ακροατή.

Δομή και προγραμματική μουσική
Η δομή ενός συμφωνικού ποιήματος δεν υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες, όπως η συμφωνία. Μπορεί να είναι ελεύθερη, αλλά συχνά ακολουθεί μια δραματική εξέλιξη με μετασχηματισμούς στα μουσικά θέματα που εξυπηρετούν την αφήγηση. Το είδος ανήκει στην λεγόμενη προγραμματική μουσική, δηλαδή μουσική που βασίζεται σε ένα πρόγραμμα ή μια ιστορία εκτός της ίδιας της μουσικής. Σε αντίθεση με την «απόλυτη μουσική» (που δεν έχει εξωμουσική αναφορά), η προγραμματική μουσική κατευθύνει τον ακροατή προς συγκεκριμένες εικόνες ή αφηγήσεις. Πολλές φορές, ο συνθέτης παρέχει πρόγραμμα (κείμενο ή ιδέα) που εξηγεί τι απεικονίζει η μουσική, ώστε ο ακροατής να κατανοήσει την εξέλιξη του έργου και των μουσικών θεμάτων που ακούει. 

Ο συνθέτης Bedřich Smetana
Ο Bedřich Smetana γεννήθηκε το 1824 στο Litomyšl της Βοημίας (σημερινή Τσεχία). Από νεαρή ηλικία έδειξε έντονο ταλέντο στη μουσική και σπούδασε πιάνο και σύνθεση στην Πράγα. Επηρεάστηκε σημαντικά από τον Franz Liszt, με τον οποίο διατηρούσε προσωπική και καλλιτεχνική σχέση. Εργάστηκε ως πιανίστας, δάσκαλος και μαέστρος, ενώ ανέλαβε και τη διεύθυνση του Εθνικού Θεάτρου της Πράγας. Παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε – μεταξύ των οποίων και η πλήρης απώλεια της ακοής του στα τελευταία χρόνια της ζωής του – συνέχισε να συνθέτει σημαντικά έργα, καθιερώνοντας τον εαυτό του ως έναν από τους πρωτεργάτες της Τσεχικής εθνικής μουσικής.

Η Εθνική Σχολή
Ο Smetana θεωρείται ο ιδρυτής της Τσεχικής εθνικής σχολής μουσικής. Κατά τον 19ο αιώνα, πολλοί συνθέτες της Ευρώπης επιδίωξαν να ενσωματώσουν εθνικά στοιχεία στη μουσική τους, αναδεικνύοντας τη λαϊκή τους παράδοση και την πολιτισμική τους ταυτότητα. Στην περίπτωση της Βοημίας, ο Smetana χρησιμοποίησε ρυθμούς, μελωδίες και θεματολογία εμπνευσμένα από την τσεχική φύση, ιστορία και λαϊκή μουσική. Μέσω έργων όπως το Má vlast («Η πατρίδα μου»), συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση μιας Εθνικής μουσικής ταυτότητας, επηρεάζοντας μεταγενέστερους συνθέτες όπως ο Antonín Dvořák (έργο του οποίου και ακούσαμε στην προηγούμενη ανάρτηση).

“Vltava (The Moldau)”
Το Vltava (ή The Moldau, "Ο Μολδάβας") είναι το δεύτερο μέρος του κύκλου συμφωνικών ποιημάτων Má vlast (Η Πατρίδα μου) και περιγράφει τη ροή του ποταμού Μολδάβα μέσα από την τσεχική ύπαιθρο. Το έργο είναι γραμμένο σε μι ελάσσονα και διαθέτει ποικιλία χρονικών αγωγών που ακολουθούν τη φυσική εξέλιξη της αφήγησης (εδώ δεν διαχωρίζεται το έργο σε μέρη με συγκεκριμένη χρονική αγωγή, χαρακτηριστικό της εκφραστικότητας του ρομαντισμού). 

Ξεκινά με δύο φλάουτα που απεικονίζουν τις πηγές του ποταμού – το ένα θερμό, το άλλο ψυχρό ρεύμα. Σταδιακά, η μουσική «φουσκώνει» καθώς τα ρεύματα ενώνονται. Ακολουθούν σκηνές από τη φύση: δάση, λιβάδια και ένα γαμήλιο γλέντι χωρικών (ζωηρός ρυθμός). Στη συνέχεια, παρουσιάζεται μια μυστηριακή νυχτερινή σκηνή με νύμφες που χορεύουν υπό το φως της σελήνης. Έπειτα, η μουσική γίνεται δραματική, απεικονίζοντας τα ορμητικά νερά και τα επικίνδυνα ρεύματα. Το κύριο θέμα επανέρχεται μεγαλόπρεπο, καθώς ο ποταμός περνά από την Πράγα, και τέλος το έργο κλείνει με μια σταδιακή απομάκρυνση, καθώς ο ποταμός χάνεται στον ορίζοντα.

Η ηχογράφηση αυτή παρουσιάζει το έργο μέσα από την ερμηνεία μιας μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας που στην πλειοψηφία της αποτελείται από νέους υπό τη διεύθυνση διακεκριμένου μαέστρου Nejc Bečan. Καθαρός ήχος, ισορροπία μεταξύ των ορχηστρικών ομάδων και έντονη εκφραστικότητα. Ωραίες δυναμικές και αλλαγές στη διάθεση, που συμβάλλουν στην πλήρη ανάδειξη της «μουσικής αφήγησης» του έργου. Ο ακροατής μπορεί να παρακολουθήσει με σαφήνεια τις επιμέρους εικόνες και να βιώσει το ταξίδι του ποταμού με ζωντάνια και συναισθηματική ένταση. Μπορεί να μην είναι η πιο ιδανική ερμηνεία του έργου αυτού αλλά την επέλεξα καθώ η πλειοψηφία της ορχήστρας είναι νέοι μουσικοί αλλά με πολύ ώριμο παίξιμο.